( ضياع السلطان ) « 2 » و يا به‌صورت املاك دولتى ( صوافى السلطان « 3 » ، قسط « 4 » ) درآمد . به علت نقص همه فرمانهايى كه به دست ما رسيده است ، اين امكان وجود ندارد كه وسعت اين املاك و وضعيّت آنها را روشن كنيم ، ما تنها به برخى نكات در منابع مىتوانيم استناد كنيم . آنها نيز فقط حاكى از آنند كه خلفاى اموى در سال 120 ه / 738 م و خلفاى عباسى در حدود سال 184 ه / 800 م در خراسان داراى املاك شخصى ( ضياع ) بودند « 5 » و علاوه بر آن اراضى وسيعى در فارس به خزاين خصوصى حاكم تعلق داشت ، كه گاهگاهى نيز توسط طاهريان ضبط مىشد و عباسيان همواره ادعاى مالكيّت آن را داشتند ( سال 289 ه / 3 / 902 م ) ، « 6 » و سرانجام نيز آن را به دست آوردند . در سال 320 ه / 932 م درآمد خليفه مؤمنان براى خزانه خصوصيش ( خاصّ ) ، « 7 » از فارس به 18 ميليون ، و از كرمان به 5 ميليون درهم رسيد كه مسلما از عايدى خراج ، ماليات « ضياع العام » ( املاك عمومى سلطان ؟ ) « 8 » و ماليات « معروف بالامراء » ( املاك شاهزادگان ) تشكيل شده بود . « 9 »

--> ( 2 ) . جهشيارى : كتاب الوزراء ، ص 173 . - . Lokk . 52 ; Lambton 590 ( 3 ) . يعقوبى : تاريخ ، ج 2 ، ص 258 و بعد ، ص 27 ؛ ابو يوسف : كتاب الخراج ، ص 32 ، 38 - 36 ؛ يحيى بن آدم : كتاب الخراج ، ص 8 ، 45 ؛ ماوردى : كتاب الاحكام السلطانية ، ص 322 - 308 ، طبرى : تاريخ 3 ، ص 1524 ( عفو محمد بن عبد الله بن طاهر به‌وسيله خليفه در سال 25 ه / 864 م ) . - رجوع كنيد به Caet . V 373 f . 376 - 379 , 402 , 413 - 19 براى مفهوم « صفى » [ صافى ، صافيه - مترجم ] كه مربوط به يك‌پنجم غنايم جنگى متعلق به رهبر بود رجوع كنيد به : Lokk . 43 ff ; Berchem 41 - 44 , 52 ; Wellhausen , Arab . 171 ; pfaff 28 f . - A . N . Poliak : Classification of lands in the Islamic Law and its technical terms'' , im : American Journal of Semitic Languages XLVII ( 1940 ) , S . 50 - 62 . ( 4 ) . هلال : كتاب الوزراء ، ص 378 ( سال 389 ه / 999 م ) . ( 5 ) . ابن اثير : الكامل ، ج 5 ، ص 80 ؛ يعقوبى : تاريخ ، ج 2 ، ص 502 ، 507 ( در مراسم ولايتعهدى هارون الرشيد ) . . Schwarz VII 876 ( 6 ) . تاريخ سيستان ، ص 274 و بعد . ( 7 ) . همچنين محمود غزنوى بعدها چنين خزانه‌اى داشت : بيهقى : تاريخ ، ص 124 . ( 8 ) . اين اصطلاح كاملا روشن نيست : Lokk . 52 ( مسكويه : تجارب الامم ، ج 1 ، ص 59 ) . - درباره ضياع در عراق آن زمان رجوع كنيد به : S . 180 f . ( مانند پاورقى شماره 60 در فصل بعدى « مالياتها » ) . Jakubovskij , Arendy ( 9 ) . مسكويه : تجارب الامم ، ج 1 ، ص 238 . - قمى : تاريخ قم ، ص 123 علاوه بر « ضيعتهاى عام » از « ضيعتهاى مقبوضه » شخصيتهاى معينى نام مىبرد و ميزان ماليات آنها را ذكر مىكند .